План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план


Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план



Скачать 201.5 Kb.
страница2/6
Дата24.04.2018
Размер201.5 Kb.
Название файлаЭльгиза.doc
1   2   3   4   5   6

Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план.


Улуттук жазма адабияттын, журналистика жана котормо өнөрүнүн жерпайын түптөшүүдө кадыресе орду бар туңгуч калемгер Сыдык Карач уулу чейрек кылымдан ашык убакыттан бери жамы журтчулугубуз гана эмес, адабият күйөрмандарынын арасында да дарексиз, кабарсыз болуп келди. Арадан отуз жыл убакыт өтүп, Сыдык жалган жалаадан, саясий айыптан толук арылгандан кийин гана ал жөнүндөгү алгачкы маалыматтар басыла баштады. Айрыкча эгемен Кыргызстандагы демократия менен айкындуулуктан кийин бул белгилүү инсандын чыгармачылык жолун иликтөөгө ыңгайлуу шарт түзүлдү.

С.Карач уулу Кыргызстандын азыркы Ысык-Көл облусуна караштуу Түп районунун Жылуу-Булак айылында 1900-жылы туулган. 1918-жылы Мамбет Сүйүнбаевдин жетекчилиги астында кызыл гвардиянын отрядына кирип, Ак-Суу, Лепси, Черкесск жерлеринде ак гвардиячылар менен күрөшүүгө, 1920-жылы Кызыл Армиянын курамында Бухара эмиратын кулатууга активдүү катышкан.

1921–1923-жж. Ташкент шаарындагы В.И.Ленин атындагы аскер окуу жайында окуган. 1923-жылы «Кошчу» кыргыз кедей жана дыйкандар союзунда иштеген. 1924-ж. алгачкы кыргыз тилиндеги «Эркин-Тоо» гезитине биринчи жооптуу катчы, кийин «Кызыл Кыргызстан» гезитинде, «Кыргызмамбаста» адабий кызматкер, редактор болуп иштеген. 1928-жылы Бишкекте ара-чолодо "Кызыл учкун" адабий ийримин жетектөөгө катышкан. 1930-жылы Оштогу "Кызыл пахтачы" газетасына жооптуу катчы болуп которулду. С.Карачев 1937-жылы негизсиз репрессияланган жана өлгөндөн кийин акталган.

С.Карачев татар тилинде ырларды, аңгемелерди жазып, 1918-ж. «Шура» татар гезитинде Ленин жөнүндө жарыялаган.

1919-жылдан «Көмөк», «Тилши», Жети-Суу ревкомунун басма органдарында, Түркстан КП органдарында – «Ак жол» гезитинде, «Чолпон», «Жас кайрат» журналдарында чыгармалары үзгүлтүксүз жарыяланып, көптөгөн ырлары «Эркин-Тоо» гезитинин беттеринде жарыяланып турган.

Ал кыргыз профессионалдык прозасына негиз салуучулардын бири болуп эсептелет. С.Карачевдин «Теңдик жолунда» аттуу китеби 1928-жылы жарык көргөн.

С.Карачев А.С.Пушкиндин «Дубровский», «Станционный смотритель» повесттерин, Н.А.Островскийдин «Как закалялась сталь» романын, Р.Ролландын «Жан Кристоф» романынан үзүндүнү, Л.Н.Толстойдун, А.П.Чеховдун аңгемелерин, ошондой эле коомдук-саясий адабияттын көптөгөн басылмаларын которгон.

С. Карачев "Шаңдан жүрөк", "Аялдар салтанаты", "Айылдагы курбума", "Досума", "Эл сагынуу", "Күзгү түн", "Эркин-Тоого", "Май", "Жаңы турмуш - жарык күн", "Эл менен бүгүн биргебиз", "Эмгек таңында", "Күрөш учкундары", "Неге алдадың?", "Өткөн өмүр - бир өлүм" деген лирикалык жана махабат ырларын жазган. Акын аталган туундуларында тап душмандарынын айыгышкан күрөшүн сүрөттөөгө, жаңы замандын артыкчылыгы менен жеңиштерин, эркиндик алган элдин көңүл күүсүн, эркин эмгегин даңазалоого аракеттенет.



Сыдык Карачев жыйырманчы жылдын башында эле кыргыз жазма адабиятына ат салыша чыккан жаш таланттуулардан болгон. Ал, жетим калып жаштайынан татар-кожоюндун эшигинде малай жүрөт. Эс тарткан чагында баштапкы татар мектебинен бир аз окуп кат тааныйт. Ошондон баштап жаш Сыдык көркөм адабият китептерин сүйүп калат. 1924-жылга дейре жаш акын татар тилинде жазган бирин-эки ырларын татар газетасында жарыялап келген. Сыдыктын замандаштары, айрыкча, аны менен көп жылы бирге кыз-матташ болгон жазуучу Айткулу Убукеев Сыдык татар тилинде пьеса жазганын эскерет. Маселен, Сыдыктын «Борч»— (Насыя) аттуу пьесасы татар соодагерлеринин турмушун баяндап, татар тилинде жазылгандыктан, ал пьеса, а дегенде ошол жылдарда эле татар театрларынын сахналарында бир топ ийгилик менен коюлганын автор өзү айтычу эле дейт. 1924-жылы ноябрь айында кыргыздын төл газетасы «Эркин Тоо» чыга баштады. Ал кезде Караколдо Союзкошчуда иштеп жүргөн Карачевди атайы чакыртып, аны «Эркин Тоо» газетасынын аппаратына кызматка алышат. Анда Сыдык жооптуу секретарь болуп узак убакыт редакцияда иштейт. «Эркин Тоонун» экинчи санында Сыдыктын «Эркин Тоого» деген ыры басылды. Ошондон баштап Сыдык Карачев адабият майданында өзүн акын, жазуучу, драматург, кийинчерээк котормочу катарында таанытты. «Эрксиз күндөрдө», «Эрик таңында» повесттери өз тушунда кыргыз адабият окуучуларынын сүйүп окуган китептери болучу. Айрыкча «Эрксиз күндөрдө»—эски дүйнөнүн каардуулугун, анын ырайымсыздыгын жазуучу чамасы келишинче айкын ачык сүрөттөй алган. Бул повесттин негизги мазмуну — аялдардын тагдырын баян-доо. Мында, нары ажы, молдо, нары өз уруусуна кадырман Кендирбайдын кызы Жыпарды, жаштайында жетим калса да агасынын жардамы менен мектепте окуп, кат таанып калган нары сабаттуу, акылдуу-эстүү, нары чыйрак Жунушту сыпаттайт. Тек үстүртөн жеңил баамдаганда бул эки жаш максаттарына жетчүдөй, келечекте таалайлу болчудай болуп сезилет. Бирок, Жыпар менен Жунуш ал тилектерине жетпеди. Себеби, эски дүйнөнүн коомдук түзүлүшүнүн эрежеси — аксакалдыктын сокур намысы эзелтен сөөктөрүнө сиңген, өздөрүн калайыктын төбөлдөрү деп санашкан Мамырбай менен Кендирбайлар куда-сөөк болушту баарыдан жогору эсептешти. Бири жанындай көргөн жалгыз кызы Жыпарды төрт зайыптын үстүнө байга токолдукка кыйды. Бири пайгамбар жашында жаш кызга шейшеп жаңыртууга кызыкты. Жаш адамдардын мажаббатына жолтоо болуу, алардын адамдык ар-намыстарын тепсөө, адамдын эркине бийлик жүргүзүү ал төбөлдөр үчун адаттагыдай оңой-олтон иш катары каралды. Жыпар менен Жунушка көрсөткөн зомбулуктары үчүн алар өздөрун кенедей да кинелебеди. Кайра урп-адат салтка такап чырактай Жыпарды күң катары жумшоо, Жунушту набакка жаптыруу Кендирбай менен Мамырбайдын колдорунан келди… Эбак эскирип урап бараткан феодалдык чирик түзүлүштүн акыркы күндөрү саналып турган учурда жалпы эле кыргыз: кыздарынын башында турган тагдырларынын эң мүнөздүү жагын ачууда турмуш чындыгын Карачев баамчыл жазуучу катары туура элестетет. Совет өкмөтү түзүлөр менен кыргыз жергеси жаңыра баштады. Жер-жерлерде мектеп ачуу, катын-кыздар азаттыгы үчүн күрөшүү эң маанилүү маселелерден болду. Өзү батрак болуп, кызыл гвардиянын катарында кызмат өтөгөн Сыдык Карачев кийин журналист, басма сөз кызматкери катарында жаңылыктын жарчысы болуп колунан келген иштерди өтөйт. Ал баарыдан мурда жазуучу олгондуктан «Эрик таңында» деген чакан повестинде, «Тендик жолунда» деген пьесасында аялдар азаттыгы үчүн болгон күрөштү улайт. Жазуучунун туштугуна жараша анын аталган чыгармалары көркөм да, жеткилең да. Ал эми бугүнкү күндүн чоң талабы менен караганда жазуучунун чыгармаларынан айрым дүмбүлдүк байкалса, аны окуучулар эске алышар дейбиз.

Адабиятчы З. Мамытбеков Сыдык Карачевдин биринчи ыры 1918-жылы татар тилиндеги "Шуро" гезитинде жарык көргөнүн, адегенде жалаң татар жана казак тилинде жазганын, 1919-жылы "Көмөк" газетасында "Сүйгөнүнө кошула албады", "Үйлөнүүдөн качты", ал эми 20-жылдардын башында ар түрдүү темалардагы "Армандуу эки жаш", "Алданган нур кызы", "Күкүк менен Зейнеп", "Ысык-Көл боюнда" деген аңгемелери басылганын жазат.

Буга С. Жигитов кошула албай С. Карачев бардык алгачкы чыгармаларын дээрлик татар тилинде жазган деген толук бойдон чындыкка дал келбегенин, 1919 - 1924-жылдары Сыдык көркөм аңгемелерин баштан-аяк татарча, ал эми айрым макалаларын жана ырларын кыргызча эле жазганын айтып келип, "Сыдыктын 1924-жылга чейинки поэзиялык туундулары кандайдыр бир идеялык оош-кыйыштардан таза деп болжолдоого негиз жоктугун, ошол кездеги өтө эле өгөйчүл, жаасы катуу идеологиянын ашкан кыраакы, ашкере активдүү жоокери Аалы Токомбаев курулай жокту бар кылып, жөнсүз, жүйөсүз эле С. Карачевдин чыгармаларын айыптабаганын, Сыдыктын татарча жарыяланган бирин-экин ырларында жаңылыш идеялык жаңырыктардын бар экенин" совет доорунда жазган эмгегинде белгилеп көрсөтөт. Бирок С.Жигитов кийин бул сынын "жумшарткан". С. Жигитов саналган ырлардын көпчүлүгүн мисалга тарта отуруп, Сыдыктын поэзиясындагы жылт эткен жаңылык-табылгаларды, оош-кыйыштарды да таасын көрсөтүптүр. Ырасында да бул ырлардын айрымдарында "...Сыдык башка акындар жылаңач бойдон түз эле айтып таштаган идеяларды санжыргалап, өзгөчөлөп, кайманалап, жаңыча троптук каражаттар, ритмикалык курулуштар, строфалык уюшмалар аркылуу туюндурууга далбас кылган. ...Кыргыз ырын жаңыча ритмикалык алкактарга салып, жаңыча уйкаштыруу ыктарын колдонуп, бир кыйла татаал формада сүйлөтүүгө күч үрөгөнү таасын байкалат. ...Жыйынтыктап айтканда, Сыдык Карачев 20-жылдары акын сыпатында да басма сөздө көрүнүп, улуттук жазма поэзиябыздын түптөлүшүнө аздыр-көптүр кол кабыш кылган. Бирок бул жагынан анын ийгиликтери анча бараандуу да, орошон да эмес" - дейт С.Жигитов. Убагында Сыдыктын бир дагы чыгармасы калыс иликтенип, өз баасын ала албады. Өлөр-өлгүчө, ал гана эмес көзү өткөндөн кийин да, чейрек кылымдардан ашык убакыттын аралыгында анын атын атоого тыюу салынды. Кыргызстан 1991-жылы эгемендикке жеткен соң гана С.Карачев тууралуу калыс баалар берилип калды.

Жарык көргөн эмгектери

С. Карачев кыргыз, орус, татар, казак тилдеринде жазып, чыгармаларын жарыялаган.

Кыргыз тилинде

Теңдик жолунда: Аңгеме. – Ф.: Кыргызмамбас, 1928. – 40 б.

Эрксиз күндөрдө: Аңгеме. – Ф.: Кыргызмамбас, 1928. – 104 б.

Төр ага Зейнеп: 3 көшөгөлүү, 15 сүрөттүү пьеса. – Ф.: Кыргызмамбас, 1929. – 34 б.



Скачать 201.5 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6

Похожие:

План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план iconРеферат По теме: «Бизнес-план» студент 3 курса группы топ-16 Васильев Сандаар Николаевич
Бизнес-план — это подробный, четко структурированный и тщательно подготовленный документ, описывающий цели фирмы, средства их достижения...
План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план iconБизнес-План. Организация минипекарни в Тарбагатайском районе в с. Жет І арал г. Усть-Каменогорск 2018 г
Бизнес-план составлен с целью финансово-экономического обоснования проекта «Организация минипекарни в Тарбагатайском районе в с....
План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план iconПлан воспитательно образовательной работы на неделю с 21. 01 По 25. 01. 2019 года. Группа №1. Тема недели: «Посуда». Цель: Знакомить детей со свойствами и качествами металла. Учить находить металлические предметы в ближайшем окружении
План воспитательно образовательной работы на неделю с 21. 01 По 25. 01. 2019 года
План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план iconБизнес-План. Организация участка по шиномонтажу для грузовых и легковых машин
Бизнес-план составлен с целью финансово-экономического обоснования Проекта «Организация участка по шиномонтажу для грузовых и легковых...
План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план iconБизнес-план «птицеферма»

План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план iconПлан диссертации
Разработка новых вариантов реконструктивных операции
План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план iconПлан: приветствие Актуальность Проблема + а моя позиция Доказательство Вывод

План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план iconКалендарно-тематический план преподавателя Халгуевой Лимы Давыдовны По мдк
Специальность
План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план iconМетодический план
Начальник псч фгку «отряд фпс по» внутренней службы
План: 2 Кириш сөз: Өмүр баяны, чыгармалары, хронологиялык план iconБизнес план работы предприятия по техническому обслуживанию и ремонту машин
Специальность




База данных защищена авторским правом ©refnew.ru 2020
обратиться к администрации

    Главная страница
Контрольная работа
Курсовая работа
Теоретические основы
Методические указания
Методические рекомендации
Лабораторная работа
Рабочая программа
Общая характеристика
Теоретические аспекты
Учебное пособие
Практическая работа
История развития
Пояснительная записка
Дипломная работа
Самостоятельная работа
Общие положения
Экономическая теория
Методическая разработка
Физическая культура
Методическое пособие
Исследовательская работа
Направление подготовки
Общая часть
Теоретическая часть
Общие сведения
Техническое задание
Общие вопросы
Образовательная программа
Управления государственных
Федеральное государственное
Экономическая безопасность
Конституционное право
реакция казахского
Основная часть
Организация работы
Техническое обслуживание
Российская академия
Понятие сущность
Усиление колониальной
прохождении производственной
Обеспечение безопасности
программное обеспечение
Выпускная квалификационная
квалификационная работа
муниципальное управление
Теория государства
Уголовное право
Математическое моделирование
Административное право
Название дисциплины
Земельное право