8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы)



Скачать 322.22 Kb.
страница23/76
Дата27.04.2018
Размер322.22 Kb.
Название файлаҰлттық физика.docx
ТипБағдарламасы
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   76
Мырза (жомарт) күз – дәнді дақылдар мен жеміс-жидектер пісіп молайған шақ.

Сары (алтын) күз  ағаштардың, өсімдіктердің жапырақтары сарғайып түлеген кез.

Жылауық күз – күн салқындай бастаған, жауын-шашынды ылайсаң мезгіл.

Қоныр күз – күн бұлыңғыр тартып, қара уық түскен кез.

Қара күз – күздің нағыз суық түскен кезі.

Боқырау – қар жауып, суық түсе бастаған кез, күздің соңғы айлары.

 ҚЫРКҮЙЕК

Қыркүйек — күз басы, күзем айы. Саулықтар мен ешкілердің төлдеу мерзімін реттеу, оны жылы айларға келтіру мақсатында жаздың басында қошқарлар мен текелерге бай-ланған күйек 90 күннен кейін алынатын мерзімге сәйкес келуіне байланысты айға «қыр-күйек» атауы берілген.Қыркүйектегі біраз күндік ерекше жайлы шуақ — «мизам шуа-ғы».Айдың соңғы, қазан айының бас кезінде киік, ақбөкен, қарақұйрык, текелері үйірге түсер шақтағы бұл амал (он жеті тоғыс) — Киіктің матауы.

«Тамыз бәрін пісіреді, қыркүйек табаққа түсіреді» дейді халық.

 ҚАЗАН

Ерте кезде ай «ҚҰЗАН» аталған. Бұл кезде жыл құстары жылы жаққа ауып, жергілікті мекендерде қарға, құзғындардың қалуы ай атауына себеп болуы мүмкін.ҚАЗАН – алғаш-қы үсік жүретін қара суық айы. Бұлт қоюланған жаңбырлы, су беті қабыршықтанып, боз-қырау түсер күзгі сілбі шақ. Түні қараңғы. Кеш піскен жеміс-жидек, бау-бақша, көкөніс-тер суыққа ұрынар, ондай өнімдерді «Қазан соқты, қазан ұрды» дер шақ.

Бүкіл қысқа жетер соғым союға ерге болғандықтан, қазанда жұрт жылқы мен қарамалды бірлесігі сойып,жіліктеп,аяқтап бөліседі де,келер соғымға дейін талғажау етеді. Бұл- ел аузында  «қазан асы».

Осы айда мезгілі жетіп сарғайған терек жапырақтарын жерге төккен желді қазанның жа-пырақ желі дейді, төгілген жапырақтары — «қазан жапырақ»,ал ызғарлы қатты желі  «қа-занның қара дауылы»  атанған.Қазан айының соңында, қарашаның бас кезінде 5-10 күн-дік жауын-шашынды кезде бұғы маралмен насай топыр құрады. Он бес тоғысқа сәйкес келетін бұл амал — «бұғының мойын жуары».

Қазанда бүкіл ауыл шаруашылығы жұмыстары жинақталады.

 КАРАША

Қарашаның атасы-қыркүйек, әкесі-қазан, қосағасы-қыс.Қараша-жылдың іңірі, қыстың босағасы.Қараша-қара суық айы, арбамен қоштасар, шанаға топтасар кез. Күпіні шешкі-зіп, тон кигізеді.Қараша — «Толған Ай тұрса Үркерге қарсы қарап, қыс түсер шақыра-йып, боран сабап» дейтін он үш тоғыс айы.Қарашада аспан түнереді. Жер бауырлап дым-қыл тұман түседі, зілмауыр бұлттар көшеді. Күн қыскарады, ашық шуақты кез сирейді. Қар кейде жауып, кейде еріп, түнге қарай тоң қатады. Қарашада қара жерге қар түспей соққан өткір желді салқындықты — «қара суық» дейді.Қарашаның қары-ала шабыр жол-дас қар.Қарашаның аяқ кезінде (он үш тоғыста) таутеке тауешкімен, құлжа арқармен үйірге түседі.Бұл амал «теке бұрақ (бұрқылдақ)».Бұл айда төл марқайып, мал семіреді. Күзеу озып,жаздай мал тұяғы таптаған өріс қараяды.Жердің оты кетіп, бел-бедері күлгін тартады. Ащы шөптер ғана шырын жинайды. «Қараша — қауыс, кәрі-құртаңды тауыс» (мәтел) айы.

 ҚЫС

Қыстың үш айы - «Үш ай тоқсан». Бұл маусым - жер шары өз орбитасының қысқы күн тоқырау нүктесінен күн мен түннің жазғытұрғы теңелу нүктесіне дейінгі аралық. Астрономия тұрғысынан 89-90 күн (желтоқсан айының 23 жұлдызынан наурыз айының 21 жұлдызына дейін).Қыста Күн көзі жаздағыдан төмен деңгейде болады. Күннің көлбей түскен сәулелері жер бетін бір қалыпты жылыта алмайды. Күн қысқа, түн ұзақ, ауа райы салқын.Күз:«Жарылқаймын» - десе, қыс:«Білгенімді істеймін»-дейді.Қатты қыстан кейін-гі жаз аптап.Қыс түсе жыл құстары жылы жаққа ауып болады. Кейбір андар апандарына тығылып, қысқы ұйқыға кіріседі. Ұсақ жәндіктер жер жықпылдарын, ағаш қуыстарып па-налайды.Халық қыс қамымен шұғылданады.

 ЖЕЛТОҚСАН

Айдың бас кезі желді болғандықтан «Желтоқсан» аталып, былайша сипатталған:

Ақ тайлаққа жүк арттым қатар-қатар,

Шудасы шөгіп жатса, шаңға батар.

Қауыста қарашамен қаймақшиды,

Жеті тоқсан (желтоқсан) айында дария қатар.

Айдың 22 жұлдызы — ең қысқа күн, астрономиялық жыл басы.Күн аспан экваторынан түске қарай қашықтау шегіне жетіп, кекжиекке түсу бұрышы он градусқа теңеледі. Содан кейін жарық уақыты ұзара бастайды.

Желтоқсан — соғым айы.

ҚАҢТАР

Күннің қаңтарылып байланып, одан әрі тұқырып қысқара алмайтын шағына сәйкес, ай «КАҢТАР» аталса керек. Түн қысқара, күн ұзара бастауына байланысты, «Қаңтарда күн қарға адым ұзайды» мәтелі туған.Қаңтар қысты қақ бөледі.

Қаңтар-Күн сәуле шашқанмен, жылу бермей,қыстың күшіне енер шағы. «Қаңтардың қар-лы бораны» аталатын амал айы.

Қаңтар — «Үркер үйден көрінсе, үш ай тоқсан қысың бар» дейтін тоғыз тоғыс айы.Жел-тоқсан айының 27 жұлдызы мен ақпан айының 5 жұлдызы аралығындағы 40 күн — ең суық кезең «Кіші шілде» атанған.

Қаңтарда шортан қармақ қақпайды, алабұға ауға түспейді, табан балық торға ілікпейді.

 АҚПАН

Ел аузында өтіп бара жатқан қаңтардың ақпанға арнаған бір ауыз аманат өлеңі бар:

Ақпан-Тоқпан,

Ай мүйізді алты күн.

Айқайлап соқса, жеті күн,

Қаһарлы келсе, қатты күн,

Қырына алса, қырық күн,

Бозша қызда бұғақ қалды,

Боз тоқтыда құйрық қалды,

Қырлан, Ақпан, қырлан!

 Ақпан — «АҚ ЫҚПА» сөзінен шыққан. Бұл ай ішіндегі ауа райының аумалы-текпелі, құбылмалы сойқандығын білдіреді.Қаңтар-аяз айы, ақпан-боран айы.Қаңтар бөгет сала-ды, оны ақпан бұзады.Ақпан-қайталаманың ақ бораны.Ақпан: «Білмесең, білдірем, біл-сең, бүлдірем», - дейді.Ақпан айнымалы: өткен қаңтарды есіркейді,алдағы наурызды еске салады.Ақпан алдамшы: бір бүйіріңді қыздырса,екінші бүйіріңді мұздатады.Бір қолымен маңдайдан сипап,екінші қолымен маңдайдан шертеді. «Жақсылығына барса — құт,жа-мандығына барса — жұт» айы.Ақпан тұрақсыз:кейде аяздың беті қайтып,сынады, кейде аспан түнеріп,жапалақтап қар жауады.Бұрқасынды да,шуақты да күндер кеп.Ақпанда қыс пен көктем белдеседі. Қаңтарда бұрқасын, боран тәулік бойы соқса, ақпанда түнде, таң алдында соғады.Ақпан борандайды,келер наурыз — жылауық.Ақпан аяғында аяз айылын жиып, қыс қаһарынан айрылады. «Ақпанда күн ат адым ұзарады» (мәтел).




Скачать 322.22 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   76

Похожие:

8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы) icon2-3 І тарау. Бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастыру негізі
Оқушылардың ғылыми көзқарастарын қалыптастыру
8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы) iconКонтрольное задание №1
В результате обучения борец должен уметь: определять цели борьбы; намечать правильный курс действий; реализовать выработанный курс...
8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы) iconКурс лекций часть для студентов курса очной формы обучения специальности
Курс лекций по дисциплине пд. 01 Математика: алгебра и начала математического анализа; геометрия Часть 2[Текст] / О. А. Волкодамова,...
8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы) iconҚаржы және бухгалтерлік есеп бағдарламасы «бекітемін» Мемлекеттік басқару және экономика жоғары мектебінің оқу және ғылым
Силлабус «Қаржы және бухгалтерлік есеп» бағдарламасының
8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы) icon3 курс «Технология транспортных процессов»

8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы) iconОсновы экономики. Курс лекций для учащихся

8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы) iconОтчет по практике Студент Курс II группа 220 К
Специальность
8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы) iconВакансии для студентов с 1-3 курс
Перспективы карьерного роста возможны после успешного прохождения практики/стажировки
8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы) iconРеферат тема: Техногенные чс. 4 курс, группа 15303,15304
Охватывает территорию двух субъектов РФ или выходит за их пределы
8-сынып (факультативтік курс бағдарламасы) iconКурс лекций под редакцией профессора В. И. Шалупина для студентов всех специальностей дневного обучения Москва 2011





База данных защищена авторским правом ©refnew.ru 2020
обратиться к администрации

    Главная страница
Контрольная работа
Курсовая работа
Теоретические основы
Методические указания
Методические рекомендации
Лабораторная работа
Рабочая программа
Общая характеристика
Теоретические аспекты
Учебное пособие
Практическая работа
История развития
Пояснительная записка
Дипломная работа
Самостоятельная работа
Общие положения
Экономическая теория
Методическая разработка
Физическая культура
Методическое пособие
Исследовательская работа
Направление подготовки
Общая часть
Теоретическая часть
Общие сведения
Техническое задание
Общие вопросы
Образовательная программа
Управления государственных
Федеральное государственное
Экономическая безопасность
Конституционное право
реакция казахского
Основная часть
Организация работы
Техническое обслуживание
Российская академия
Понятие сущность
Усиление колониальной
прохождении производственной
Обеспечение безопасности
программное обеспечение
Выпускная квалификационная
квалификационная работа
муниципальное управление
Теория государства
Уголовное право
Математическое моделирование
Административное право
Название дисциплины
Земельное право